top header
شرطیه پاسکال یا روایات امامان شیعه

شرطیه پاسکال یا روایات امامان شیعه بررسی ریشه ها و منابع نظریه شرطیه پاسکال مهدی دقیقی شاهرودی شرطية پاسكال می گوید:در جايي كه استدلال‌هاي عقلاني و تجربي يا پيشيني و پسيني در باب اثبات وجود خدا ما را متقاعد نمي‌سازند، مي‌توان با تمسّك به روش احتياط ‌انديشانه، عمل‌گرا و مصلحت‌انديشانه به‌گونه‌اي عمل كرد كه بيشترين سود و منافع شخصي حاصل آيد و از خطر احتمالي، اجتناب گردد. پاسکال کیست؟ بلز پاسکال در سال 1623 میلادی در پاریس به دنیا آمد. سه ساله بود که مادرش در گذشت. از این رو پدرش اتین پاسکال تعلیم و تربیت وی را بر عهده گرفت پدرش که در امر تعلیم و تربیت وی نهایت سعی و کوشش را به کار می برد مایل بود که فرزندش به جای مطالعات علمی به مطالعات ادبی بپردازد. اما بلز، از همان اوان کودکی علاقه خود را به ریاضیات نشان داد، و با فراز و نشیبهای متعدد در این راه گام نهاد.این نابغه خردسال در 12 سالگی بسیاری از قضیه های هندسه اقلیدسی را پیش خود اثبات کرد. در 16 سالگی قضیه ای از هندسه تصویری را کشف کرد (قضیه پاسکال)، در همان سال کتاب «مقاطع مخروطی» را نوشت. ، نظریه احتمال را بنیان گذاشت. به جز آن کشف هایی در «تعادل آب گون ها» ، «فشار هوا» و غیر آن دارد. او کارهای مهمی در هیدروستاتیک (که به همین سبب واحد فشار، پاسکال نامیده میشود) انجام داد. در 16 سالگی که کتاب خودپیرامون مقاطع مخروطی را نوشت، کتاب به دست دکارت رسید قبول نمی کرد که پسری 16 ساله آن را نوشته باشد. اما پس از مطمئن شدن، نبوغ وی را تحسین کرد. در سال 1640 در سن 17 سالگی شگفت آورترین اختراع زمان خود یعنی "ماشین حساب" را اختراع کرد و این اختراع سبب شهرت وی گشت. پاسکال در زمینه فیزیک نیز کشفیات و تحقیقاتی دارد که از جمله آنها به "قانون پاسکال" درباره انتقال فشار در سیالات می توان اشاره کرد. کتابهای متعددی در فیزیک وهندسه وریاضیات تقدیم جامعه علمی نمود وجهان علم نیز به پاس خدمات علمی اش نام اورا بر مهمترین دستاوردهای علمی خود نهاد. با توجه به زندگی پاسکال می توان گفت که بیماری دلیل عمده وی در رویکرد به مذهب بوده است اگر چه عوامل دیگری نیز در اواخر عمر به عمیق شدن اعتقادات مذهبی او کمک نمود. پاسکال از حدود سن هجده سالگی به نوعی بیماری عصبی دچار شد که وی را آزار می داد. او در سال 1647، در پی یک حمله عصبی دچار لمسی اندام شد؛ به گونه ای که بدون استفاده از عصا قادر به راه رفتن نبود. بیماری های مختلفی همواره بلز را آزار می داد. اما مرگ پدر وثروت هنگفت باقی مانده از او بلز را به خوشگذرانی های افراطی سوق داد .تا اینکه در تاریخ 23 نوامبر سال 1654، کالسکه او دچارتصادفی شدید گردیدكه پاسکال در این حادثه از مرگ حتمی نجات یافت بعد از این حادثه پاسکال دو هفته‌ به صومعه‌ای قدیمی رفت. بعد از این تحولات مذهبی، پاسكال اولین اثر ادبی خود در مورد مذهب را با عنوان "نامه‌های ایالتی‌" نوشت. در سال 1662، اوضاع بیماری پاسکال وخیم شد. سرانجام پاسكال ، الهی دان، فيزيكدان و رياضيدان شهير فرانسوي در اوج شکوفایی نبوغ و دریافت دانشها در حالی که 39 سال بیشتر نداشت در تاریخ 18 آگوست سال 1662، در حالی که این کلمات را بر زبان داشت : «خدایا هرگز تنهایم نگذار» در پاریس درگذشت. بدن او در گورستان (Saint-Étienne - du -Mont) دفن شد. او با وجود زندگی کوتاه آثار بسیاری در زمینه های گوناگون فیزیک ریاضی هندسه و ادبیات از خود به جای گذاشته است.. پاسکال نتوانست پیش از مرگش، مهمترین کار مذهبی خود به نام «تفکرات» را که موضوع آن درباب "دفاع از مذهب" بود را به پایان برساند.. پس از مرگ پاسكال، دستنوشته هایی از او پیدا شد که بر روی آنها افکار مختلفی به صورت درهم، اما گویا نوشته شده بود. اولین نسخه از این نوشته‌ها با نام «تفکرات پاسکال در ارتباط با مذهب و سایر موضوعات»، در سال 1670 به صورت کتاب چاپ شد و بلافاصله به اثری ارزشمند تبدیل گردید. این كتاب نقطه عطفی در نثر فرانسه به شمار می رود. ویل دورانت در اثر یازده جلدیش «تاریخ تمدن»، آن را به عنوان بهترین کتاب نثر فرانسه مورد ستایش قرار داد. پاسکال در مجموعه «تفکرات»، چندین تناقض فلسفی را بررسی کرد . ديدگاه ديني او كاملاً عليه فلسفه است. او در ميان رويكردهاي فلسفي رويكرد شكاكانه را تا آنجا كه نشانگر«عذاب انسان بدون خدا »باشد مطلوب مي دانست؛ به طوري كه اين امر باعث آمادگي انسان براي پذیرش ايمان و لطف خداوند باشد. بی شک یکی از ماندگار ترین نظرات بلزپاسکال در حیطه الهیات" نظریه شرطیه" اوست که در کلام وعقاید مسیحیت به اعتباری شگرف دست یافت و توانست به ایمان دینی ومفهوم خدا درجامعه غرب کمک نماید(1).ما در این نوشته شواهدی را ارائه خواهیم کرد که اثبات می کند هرچند در مباحث مربوط به فلسفه دین این برهان به "شرطیه پاسکال" معروف شده است ولی این برهان از سخنان امامان مکتب امامیه ومذهب شیعه می باشد .و با توجه به تاخر زمانی این اندیشمند بزرگ دو احتمال مطرح می گردد یا او به منابع شیعی در این زمینه دستیابی پیدا نموده و نظریه خود را از آنها برداشت کرده است و یا اگر بخواهیم بپذیریم این تفکر زاده فکر جوال وفعال خود اوست باید گفت پیش از او این نظریه در قالب روایات موجود بوده است و او مبدع این نظریه نیست.و البته این از مقام واعتبار این نظریه نمی کاهد بلکه به اعتبار این نظریه فزونی می بخشد.برای بررسی عمیق تر این مدعا ابتدا به محتوای" شرطیه پاسکال" اشاره می کنم. شرطیه پاسکال چه می گوید؟ شرطية پاسكال در واقع استدلالي است عمل‌گرايانه و احتياط ‌انديشانه براي اثبات معقوليت باورهاي ديني و از جمله باور به وجود خدا و آموزه‌هاي ديني ديگري چون معاد و زندگي پس از مرگ ـ و به طور خاص، اثبات عقلی بودن عمل به اموزه های دینی. استدلال‌هاي عقلاني يا تجربي اثبات وجود خدا، در واقع در قلمرو استدلال‌هايي قرار مي‌گيرد كه با توسّل به شواهد تجربي يا مفهومي، در صدد اثبات وجود خدا هستند كه از آن جمله مي‌توان به استدلال‌هاي جهان‌شناختي، وجودشناختي،غايت‌شناختي، تجربة ديني و... اشاره كرد. اما شرطية پاسكال بيان مي‌دارد در جايي كه استدلال‌هاي عقلاني و تجربي يا پيشيني و پسيني در باب اثبات وجود خدا ما را متقاعد نمي‌سازند، مي‌توان با تمسّك به روش احتياط ‌انديشانه، عمل‌گرا و مصلحت‌انديشانه به‌گونه‌اي عمل كرد كه بيشترين سود و منافع شخصي حاصل آيد و از خطر احتمالي، اجتناب گردد. به عبارت ديگر، شرطية پاسكال بيان مي‌دارد كه باور به وجود خدا و آموزه‌هاي ديني، به لحاظ عملي، معقول است و در نگاهي عمل‌گروانه، صلاح‌انديشانه و عاقبت‌انديشانه نسبت به مدّعاي رقيب، سود بيشتري را نصيب ما مي‌كند و تلاش براي پرورش باور ديني، پاسخي است به اصل احتياط عقلي؛ در نتيجه، دل‌مشغولي و ذهن‌مشغولي پاسكال در اين استدلال بيشتر معطوف به عقلانيت باور ديني و سود حاصل از آن است تا صدق باور ديني. شرطية پاسكال تلاشي است براي بحث در باب اينكه باور ديني، تنها رويكرد صحيح و عاقلانه در مواجهه با سؤال از وجود خداست و از آنجا كه عقل از دادن پاسخي قطعي به اين سؤال ناتوان است، بايد احتياط پيشه كرد تا به سود مورد انتظار (سود محتمَل) دست يافت يا از خطر احتماليِ در كمين، رست. همچنين اين استدلال با توسل رويكرد ايمان‌گروي، بيان مي‌دارد حال كه عقل و استدلال عقلي در پاسخ به سؤال از وجود خدا، ناتوان است، اين ضعف عقل را مي‌توان از راه دلايل دل و از طريق ايمان، جبران كرد؛ چنانچه پاسكال در اين زمينه، جملة معروفي دارد كه بيان مي‌دارد: «دل براي خود دلايلي دارد كه عقل آن دلايل را نمي‌شناسد». شرطية پاسكال در مباحث فلسفي و الهیاتی غرب، بسيار مورد توجه بوده است و برخي آن را در شهرت و مناقشه‌انگيزي، رقيب اصلي استدلال وجودشناختي آنسلم(2) دانسته‌اند، و همچون استدلال وجودشناسي، شرطية پاسكال نيز، طرفداران و مخالفان بسياري را وارد ميدان بحث و مجادله‌اي دامنه‌دار و هيجان‌انگيز كرده است. هيجان برخاسته از اين استدلال، بيشتر به سبب موضعي احتمالاتي است كه در آن نسبت به سؤالاتي مهيب و خطيري چون وجود خدا و زندگي پس از مرگ اتخاذ مي‌شود. انسان میان دو گزینه قراردارد.خدا هست . خدا نیست .وباید از میان دو وضعیت کاملاً متمایز یکی را برگزیند. اعتقاد به خدا یا عدم اعتقاد به خدا. پاسکال گزینه نخست را برمی گزیند و معتقد است می توان به شکلی معقول از این گزینه دفاع کرد. به نظر او اعتقاد به وجود خداوند آنقدر می ارزد که حتی با نبود دلایل متقن، انسان زندگی خود را بر سر آن شرط بندی کند. در هر شرط بندی احتمال برد و باخت است ولی از آنجایی که شرط بندی بر سر اعتقاد به خدا از ریسک بسیار کم و سود بسیار زیادی برخوردار است پس امر معقول و منطقی است. اگر خدایی نباشد، آنچه از دست میدهیم بسیار ناچیز و اگر خدایی باشد، آنچه بدشت می آوریم بسیار عظیم خواهد بود. سوال یک فرد ملحد از پاسکال این است: چرا باید به خدا، دنیای دیگر، قیامت و ... ایمان آورده و خود را به سختی بیاندازم؟ پاسخ شرطیه پاسکال به این پاسخ چنین است: یا دنیایی پس از این جهان هست آنگونه که پیامبران گفته اند یا نیست. آنگونه که تو می گویی. اگر دنیای پس از این نباشد من که به خود سختی داده ام و تو که به خود سختی نداده ای هر دو خواهیم مرد و نیست خواهیم شد. با این فرق که من اندکی سختی عبادت را بر خود تحمیل کرده ام اما اگر دنیای پس از این باشد که پیامبران گفته اند آنگاه من از نعمت پروردگارم متنعم و تو در عذاب خواهی بود. خلاصه اینکه ،این نظریه بيان مي‌دارد در جايي كه دلايل و استدلال‌هاي عقلي و نظريِ اثبات وجود خدا كفايت نكنند، (فرض را بر این بگذاریم که اصولا خدا وجود ندارد)باز هم باور به وجود خدا و ديگر باورهاي ديني از جمله باور به زندگي پس از مرگ، و زندگي بر اساس اين باورها، تنها گزينة معقول و محتاطانة پيش روست و دورانديشي، احتياط و مصلحت‌انديشي اقتضا مي‌كند كه در مقام عمل و تصميم‌سازي، وجود خدا و حقانيت آموزه‌هاي ديني را مورد اذعان و اقرار قرار دهيم . طرح نظریه در مکتب شیعه امامیه راقم این سطور معتقد است نظریه شرطیه پاسکال مبتنی بر قاعده دفع ضرر محتمل می باشد واصل بنای آن برقاعده "وجوب دفع ضرر محتمل" می باشد این قاعده يکی از قواعد پذیرفته شده است که به موجب آن هرگاه انسان، احتمال ضرر در چيزی بدهد و يا عملی را موجب ضرر بداند بايد از آن اجتناب نمايد تا از وقوع در ضرر وزيان محتمل، ايمن گردد، برهمين اساس چنانچه شخص به اين احتمال اعتنا نکند و برعمل مزبور اقدام نمايد و نهايتاً دچار ضررگردد، مورد مذمت وسرزنش واقع می شود لذا گفته می شود دفع ضرر محتمل واجب است این استدلال همواره به عنوان آخرین بیان واستدلال دست مایه معتقدین به دین در مقابل منکرین خدا قرار گرفته است.در این زمینه به دو گزارش موجود در تاریخ تشیع رجوع می کنیم. گزارش اول: ابن مقفع(3) و ابن ابى العوجا(4)؛ دو نفر از دانشمندان زبردست عصر امام صادق (علیه السلام ) بودند؛ و خدا و دين را انكار مى كردند و به عنوان دهرى و منكر خدا؛ با مردم بحث و مناظره مى نمودند در يكى از سالها؛ امام صادق (علیه السلام ) در مكه بود؛ آنها نيز در مكه كنار كعبه بودند؛ ابن مقفع به ابن ابى العوجا رو كرد و گفت : اين مردم را مى بينى كه به طواف كعبه سرگرم هستند؛ هيچ يك از آنها را شايسته انسانيت نمى دانم ؛ جز آن شيخى كه در آنجا (اشاره به مكان جلوس امام صادق (علیه السلام ) كرد) نشسته است ؛ ولى غير از او؛ ديگران عده اى از اراذل و جهال و چهارپايان هستند. ابن ابى العوجا گفت: چگونه تنها اين شيخ (امام صادق - علیه السلام -) را به عنوان انسان با كمال ياد مى كنى ؟. براى آنكه من با او ملاقات كرده ام ؛ وجود او را سرشار از علم و هوشمندى يافتم ؛ ولى ديگران را چنين نيافتم . (در اینجا بین ابن ابى العوجا و ابن مقفع گفتکویی صورت می گیرد که منجرب به حضور ابن ابى العوجا ء به نزد امام و خطاب بی پروا و جسورانه او به امام صادق و مناظره ای طولانی می گردد.) اوبرخاست و نزد امام صادق (علیه السلام ) رفت و پس از مناظره ؛ نزد دوستش ابن مقفع بازگشت و گفت : واى بر تواى ابن مقفع ! ما هذا ببشروان كان فى الدنيا روحانى يتجسد اذا شأ ظاهراً؛ و يتروح اذا شأ باطناً فهو هذا...: اين شخص بالاتر از بشر است ؛ اگر در دنيا روحى باشد و بخواهد در جسدى آشكار شود؛ و يا بخواهد پنهان گردد همين مرد است .او را چگونه يافتى ؟؛(واین پس ازآن است که بین امام واو مناظره ای طولانی در گرفته است که امام با لجبازی ابن ابی العوجا روبرو می شود)- نزد او نشستم ،هنگامى كه ديگران رفتند و من تنها با او ماندم ؛ و به من گفت : اگر حقيقت آن باشد كه اينها (مسلمانان طواف كننده ) مى گويند؛ چنانكه حق هم همين است ؛ در اين صورت اينها رستگارند و شما در هلاكت هستيد؛ و اگر حق با شما باشد كه چنين نيست ؛ آنگاه شما با آنها (مسلمانان ) برابر هستيد (در هر دو صورت ؛ مسلمانان ؛ زيان نكرده اند). (5)این بیان دعوت به دفع ضرراحتمالی می نمایدومی فرماید اگر به نحواعتقاد جازم، توحید ومعاد را پذیرا نیستی حداقل از باب دفع ضرر احتمالی بدان نگاه کن. گزارش دوم: مرحوم شیخ کلینی علیه الرحمه در کتاب اصول کافی(6) و همچنین شیخ بزرگوار صدوق علیه الرحمه در کتاب عیون اخبارالرضا (7) از مناظره امام رضا علیه السلام با فردی زندیق اینگونه نقل کرده اند که:دخل رجل من الزنادقة على ابی الحسن و عنده جماعة. فقال ابو الحسن علیه السلام : ایها الرجل! ارایت ان كان القول قولكم و لیس هو كما تقولون ا لسنا وایاكم شرعا سواء ، لا یضرنا ما صلینا و صمنا و زكینا و اقررنا؟ فسكت الرجل، ثم قال ابو الحسن: ان كان القول قولنا و هو قولنا افلستم قد هلكتم و نجونا؟(8) یكى از زنادقه وارد مجلسى شد كه امام رضا علیه السلام در آن حضور داشت. امام فرمود: اى مرد اگر اعتقاد شما صحیح باشد در صورتى كه در واقع چنین نیست، آیا ما و شما مساوى نیستیم و نماز، روزه، زكات و اقرار و تصدیق، زیانى به ما نمى‏رساند. آن مرد ساكت‏شد، سپس امام در ادامه فرمود: و اگر اعتقاد ما بر حق باشد، در صورتى كه در واقع اعتقاد ما بر حق است، آیا چنین نیست كه شما به هلاكت مى‏رسید و ما به رستگارى. دو گزارش ارائه شده ازاین مناظرات مبتنی بر همان نكته‌ای است كه امروزه به رغم قدمت آن نزد مسلمین به نام پاسكال دانشمند فرانسوی ثبت شده و به "شرطیه پاسكال" معروف است که اولی متعلق به امام ششم شیعیان متولد در ۱۷ ربیع‌الاول ۸۳ هجری قمری مطابق(۷۰۲-۷۰۳ ) میلادی می باشدکه 921 سال قبل از تولد بلزپاسکال ودیگری از امام هشتم شیعیان امام علی ابن موسی الرضا علیه السلام است که 5 سال بعد از شهادت امام صادق متولدشده است می باشد.با این فاصله عمیق و غیر قابل انکارزمانی که در صدور این نظریه مابین امام صادق علیه السلام وبلزپاسکال و جود دارد روشن و واضح است که نظریه شرطیه یک نظریه شیعی است که مورد توجه بزرگان عرصه الهیات در مسیحیت وغرب قرار گرفته و توانسته است به عنوان یک نظریه ارزشمند وتاثیر گزاردر میان کلام جدید مورد توجه قرار گیرد .این نموداری وپذیرش به قدرت نفوذ پذیری الهیات شیعی به جهان غرب و همچنین قابلیت الهیات غرب در پذیرش تفکرات شیعی اشاره دارد. باشد که محققین ودلسوزان جامعه علمی در جهت معرفی اسلام راستین که همان مکتب امامیه وتشیع ناب علوی است تلاشی وافر نمایند تا دامان اسلام و تعالیم والای آن از لوث پیرایه های اموی وعباسی پاک گردد و چهره واقعی اسلام برای اندیشمندان عالم مشخص گردد. پی نوشت ها : 1/در تابستان 1955م. جان فون نيومن نابغة رياضي و از پيشگامان نظرية بازي‌ها كه از افراد تأثيرگذار در توصيه به ارتش ايالات متحدة آمريكا در مورد دكترين منع تجهيز و استفاده از سلاح‌هاي هسته‌اي بود، به سرطاني پيشرفته و درمان‌ناپذير مبتلا شد. در زماني كه بيماري او را زمين‌گير كرد و در بستر افتاد، فون نيومن به مذهب كاتوليك درآمد و بيان داشت: پاسكال در سخن ظريفي گفته است: اگر اين شانس و احتمال باشد كه خدايي وجود داشته باشد، و قرعه و اقبال غيرمعتقد به وجود خدا، عذاب دوزخ باشد، در اين صورت، باور به وجود خدا، معقول است . 2/برهان وجودي اولين مرتبه در غرب توسط سنت آنسلم (Anselm) كه يكي ازالهي‌دانان فرقة كاتوليك مسيحي به‏شمار مي‏رود، مطرح شد و در جهان اسلام نيز توسط محقق اصفهاني (مرحوم شيخ محمد حسين كمپاني) براي نخستين بار بيان گرديد. اين برهان در فرهنگ و مجامع علمي اسلامي چندان مورد استقبال واقع نشد، امّا در مغرب زمين، كمتر فيلسوفي است كه در صف موافقين يا مخالفين آن قرار نگيرد. دانشمنداني همچون: دكارت، هگل، جان لاك، مالبرانش، اسپينوزا، هارت شورن و لايب نيتز را مي‏توان از موافقين اين برهان خواند و در صف مخالفين نيز مي‏توان به گنيلون، آكويناس، فرانسيس بيكن، كانت، هيوم، راسل، هابز و باركلي اشاره كرد. همانطور که اشاره شد، مبتکر اين برهان سنت آنسلم است. وي متولد 1033 م است و در كليساي كاتوليك، رم شخصي ممتاز به شمار مي‏رود.آنسلم از جهت ديدگاه‌هاي فلسفي، تابع آگوستين است و آگوستين نيز تابع افلاطون محسوب مي‌گردد. در بحث ايمان و عقل آنسلم معتقد است، انسان براي فهميدن حقيقت دين و عالم، اول بايد ايمان بياورد، تا بتواند بفهمد. به‌ همين جهت است كه او يكي از جنجالي‏ترين برهان‏ها را براي اثبات وجود خداوند ارائه مي‏دهد. همچنين او بر اين باور است كه خداوند، جهان را از عدم آفريد و اين ديدگاه، بر خلاف عقيده رايج در آن زمان بوده است كه عالم راآفريده شده از ماده قبلي مي‏دانستند. آنسلم در بحث صفات، قائل به عينيت صفات و ذات است. آنسلم در حقيقت اولين فيلسوفي است كه پس از بسته‏شدن مكتب اسكندريه در قرن ششم در عالم مسيحي ظهور پيدا كرده است. 3/ روزبه پور دادویه معروف به ابومحمد عبدالله ابن مقفع (زاده ۱۰۴ در فیروزآباد – درگذشته ۱۴۲ هجری قمری در بغداد) نویسنده و مترجم ایرانی و ساکن بصره بود. او با کنیه «أبی محمد» نیز شناخته می‌شد. مقفع از برجسته‌ترین نمایندگان تفکر علمی در قرن دوم هجری است. وی به تمام ادیان و مذاهب به دیده شک و اعتراض می‌نگریست وی کتاب‌های زیادی از پارسی میانه به عربی برگرداند. از میان کتابهایی که روزبه ترجمه کرد می‌توان از کلیله و دمنه نام برد عبدالله بن مقفع، مذهب مجوسی داشت ولی بعد نزد "عیسی بن علی" که عموی سفاح و منصور دوانیقی، خلفای عباسی بود، اسلام آورد و از خاصان درگاه او شد و نامش عبدالله و کنیه او ابوعمرو شد. البته بعضی ها از جمله جاحظ در صحت اسلام او تردید کردند و گفتند که او زندیق است. خلیفه مهدی عباسی پسر منصور میگوید: آنچه که از کتابت "زندقه" به من رسید، از "ابن مقفع" بود. 4/ عبدالکریم ابن ابی العوجا زندیق (ملحد و مادی گرا) معروف و از متکلمین قرن دوم هجری قمری (درگذشت 155ق/۷۷۲م) و معاصر و معارض با امام صادق(ع) است. از آغاز زندگی او اطلاعات روشنی در دست نیست .گفته اندوی مدتی شاگرد حسن بصری(دشمن امیرالمومنین) بود. 5/ توحيد صدوق باب حدوث العالم. 6/ کتاب کافی نوشته ثقة الاسلام محمد بن یعقوب کلینی رازی (م ۳۲۹ ق). شامل مجموعه روایات اصول دین و فروع دین است که از ائمه - علیهم السلام - روایت گردیده است. شیخ با سفر به شهرها و روستاهای سرزمینهای اسلامی و ارتباط با راویان احادیث و دستیابی به اصول چهارصدگانه شیعه، که یاران ائمه - علیهم السلام نگاشته بودند و با ارتباط با نواب خاص امام زمان - علیه السلام - مجموعه ای ارزشمند و اثری گرانبها و کتابی معتبر و جامع به نگارش در آورد.این کتاب از قدیمی ترین و معتبرترین کتاب های روایی شیعه می باشد که در عصر غیبت صغری توسط یکی از برجسته ترین روات و فقها ی شیعه نگاشته شده است و در طول بیش از هزار سال پیوسته مورد توجه و عنایت خاص علما و فقها ی شیعه قرار گرفته و بزرگان شیعه در منابع مهم روایی و تألیفات ارزشمند خود به آن استناد نموده اند.شیخ مفید می فرماید: کتاب کافی از بهترین کتاب های شیعه و پر فایده ترین آنهاست. 7/ عیون اخبار الرضا یکی ازجامع‌ترین کتب شیعی در تاریخ علی بن موسی الرضا، امام هشتم شیعیان، و گفتاوردهای او به تألیف شیخ صدوق است. عیون اخبار الرضا از جمله کتابهای معتبر شیعه است که بسیاری از مسائل مربوط به فقه شیعه در آن بیان شده‌است. 8/ اصول كافى: 1/78، ح‏3 و نیز در عیون اخبار الرضا: 1/131، ج‏28